Wees niet te verslaan, vecht niet terug en geef je niet over

Litouwen is in oppervlakte ongeveer 1,5 keer groter dan Nederland, maar heeft slechts 2,9 miljoen inwoners. Het inwonertal daalt snel, veel jonge mensen migreren binnen de EU op zoek naar een beter bestaan. Litouwen heeft zwaar geleden onder de Sovjet bezetting en was misschien juist daarom de eerste Sovjet republiek die zichzelf na de val van de muur op 11 maart 1990 onafhankelijk verklaarde. Ook dat ging niet zonder doden en gewonden. Ineens moest er een democratische staat worden gebouwd door een bevolking waarvan alleen de ouderen zich nog vrijheid konden herinneren. Uzupis is een piepklein wijkje in Vilnius. Kunstenaars, paradijsvogels en krakers namen de zwaar verwaarloosde en verkrotte wijk over en maakten het weer bewoonbaar. Het werd een centrum waar geëxperimenteerd werd met datgene wat veel Litouwers niet kenden: vrijheid. Op 1 april 1997 riepen de bewoners de onafhankelijke republiek Uzupis uit. Of het een grap of serieus was blijft onduidelijk, maar het was en is zeker nog onderdeel van het vrijheidsexperiment. Evenals de prachtige grondwet, die in zijn absurditeit de kern van vrijheid raakt. Het recht om te huilen, om dood te gaan (niet verplicht), om nutteloos of onbegrepen te zijn, om alles of juist niets te begrijpen, om je niet altijd bewust te zijn van verplichtingen, om gelukkig, ongelukkig en niet bang te zijn maken -evenals bovenstaande titel- deel uit van de 41 artikelen.

Uzupis

Een jonge barman in het prachtige Vilnius vertelde mij over zijn eerdere verblijf in Londen. Zes dagen per week werken en het meeste geld gaat op aan de huur van een slaapkamer die je met drie vreemden deelt. En een betaalbare slaapplek ligt dan ook nog een uur reizen van je werk. Slapen en werken en hopen dat er wat centen overblijven. Volgens hem kun je in Litouwen met veel minder veel plezieriger leven. Hij is er dan ook van overtuigd dat als er voldoende werk is, iedereen uiteindelijk terugkomt. Een schril contrast met de meest al oudere vakbondsmensen die ik sprak. Zij zien nauwelijks perspectief. Alhoewel Litouwen de best presterende economie van de voormalige sovjet landen heeft, is de werkloosheid 17% en het gemiddelde nettoloon zo’n 400 EUR. Wonen, gezondheidszorg, OV is allemaal erg goedkoop, de dagelijkse boodschappen niet. Het gevolg is grote ontevredenheid en een slechte belastingmoraal. Dus trekken jongeren weg en blijven sjoemelende ouderen achter. De fiscale basis van het land kraakt in zijn voegen en de EU past flink bij (is ook wel zo eerlijk want de rijkere landen profiteren van de goedkope arbeidskrachten). Ik hoop dat de barman gelijk heeft en iedereen terugkomt om in vrijheid te genieten van dit prachtige land en de Uzupis droom te leven. Want volgens artikel 31 van de Uzupis grondwet is een ieder verantwoordelijk voor zijn eigen vrijheid. De barman had dat goed begrepen.

Wees solidair, stem niet!

In de zomer van 2004 gaf ik een week trainingen  in Oekraïne. Het was de zomer voor de oranje revolutie en je kon de spanning toen al voelen. De sfeer was een mix van achterdocht en verwachting. De meeste Oekraïners waren straatarm terwijl enkelen rond de regering steeds rijker werden. Ik was het afgelopen halfjaar twee keer terug in Oekraïne.  Enkele omwentelingen, een invasie en een burgeroorlog verder is het daar nog steeds een tranendal. Grote dure auto’s rijden door straten waar bejaarden bedelen en jonge vrouwen tippelen om rond te komen. Wie weg kan, vertrekt. Diegenen die rijk zijn geworden door het plunderen van staatsbedrijven willen dat zo houden. De mensen die de eindje aan elkaar moeten knopen willen graag verandering. Oekraïne heeft 2,5 keer meer inwoners dan Nederland. De economie is een bijna vijf keer kleiner. Het Nederlandse inkomen per hoofd, gecorrigeerd op koopkracht (GDP/capita PPP) is bijna 7 keer hoger als dat van Oekraïne. De grootste export partner is de EU, de grootste importpartner Rusland (vooral energie). Poetin stuurt de economie van het land al jaren met de gaskraan. Het inkomen komt uit de EU, de rekeningen uit Rusland.  Natuurlijk is de Oekraïense hoop gevestigd op de EU. Die hoop is afgestraft met de annexatie van de Krim en de bezetting van Donbass. Alhoewel de Krim economisch vooral afhankelijk is van landbouw en toerisme en daarmee niet veel voorstelt, is er een enorme gasreserve binnen het territorium in de Zwarte Zee. In de Donbass regio ligt de op drie na grootste kolenvoorraad van Europa en Donbass was het industriële hart van Oekraïne. Deze regio was goed voor bijna een kwart van het exportvolume van Oekraïne. Het territoriaal verlies is zo’n 6 a 7% van Oekraïne, ongeveer de oppervlakte van Nederland. De impact op de kredietwaardigheid van het land en daarmee het economisch perspectief is vele malen groter. De president van Oekraïne behoort tot de rijke elite. Zijn bijnaam “Willy Wonka” dankt hij aan zijn in het oosten beroemde Roshen (Po-roshen-ko) chocoladefabrieken.  Rusland boycot zijn chocolade en veroorzaakte daarmee zo’n 40% omzetverlies. Toch volgde hij de wil van zijn volk en tekende hij het handelsverdrag.

Geen Stijl heeft Peppi op pad gestuurd om een dikke vinger op te steken naar onze regering en de EU. Zonder op feiten gebaseerde argumenten trok hij ten strijde tegen het handelsverdrag met Oekraïne. Toen dat weerklank begon te vinden bij het boze deel van Nederland sloten PVV en ook SP zich aan. Beetje volksopstand komt kennelijk goed uit in de aankomende verkiezingen in Nederland. De strijd tegen corruptie en nepotisme blijft het probleem van Oekraïne. De armoede ook. Maar Peppi beleeft zijn “ finest hour” terwijl PVV en SP wellicht een paar zeteltjes extra scoren. Er zijn 380 miljoen stemgerechtigden in de EU, waarbinnen alleen Nederland -met 12 miljoen kiezers- zich druk maakt om het associatie verdrag. In Oekraïne mogen zo’ n 30 miljoen (excl Krim en Donbass) mensen stemmen. De vorige president negeerde op last van Poetin de wil van het volk. Na een bloedige opstand met tientallen doden kreeg Poroshenko meer dan de helft van de uitgebrachte stemmen. Anders dan zijn voorganger (en vele Nederlandse politici) lost hij tot schade van hemzelf zijn beloftes in. Geen stijl, PVV en SP maken van democratie een operette voor eigen gewin. Wees solidair met de burgers van Oekraïne en de EU: stem niet!

 

Tokkie Power

Ineens was het er weer. Die prikkel die een verhaaltje in je hoofd veroorzaakt wat via het toetsenbord zo naar de blog kan.

Ik zat in de veel te ruim opgezette raadszaal van de gemeente Apeldoorn. Thuiszorgster Mariska was één van de insprekers. Zij had een goed samenhangend verhaal wat vooral ging over cliënten en de missers van de gemeente. Dat valt telkens op bij de thuiszorg, mensen dreigen hun baan te verliezen maar blijven zich vooral druk maken over de gevolgen voor hun cliënten. Toewijding heet dat. Bijna onvoorwaardelijk.  Ze krijgt dan ook een luid applaus van de publieke tribune. Waarop de voorzitter meedeelt dat applaudisseren niet is toegestaan. Iedereen is daarna muisstil. Gezagsgetrouw heet dat.

Dan hoor ik de verschillende raadsleden en de wethouder spreken. Het lijkt alsof zij over heel andere zaken spreken. Ze hebben het over een reëel en marktconform tarief. Dat blijkt 21 Euro per uur te zijn. Ik durf niet veel te zeggen over de prijs: maar wat voor toewijding kun je kopen voor een kostprijs 21 Euro per uur? De schilder, stukadoor, automonteur, installateur kosten in dit land minimaal het dubbele. Alleen zwartwerkende Polen kun je nog voor zo’n ramsjprijs huren. Ze zijn ook erg druk met vooral hun verantwoordelijkheid voor ontslagen, overgang van onderneming en naleving van de cao van hun tafel te praten. Het is niet hun aap en hij zit zeker niet op hun schouders. Ze hebben kortom niets van de woorden van Mariska en de vele voorafgaande acties begrepen.

Hoe anders is dat als een gemeente wordt belaagd door een zootje tokkies die vechten met de politie terwijl ze “daar moet een piemel in” zingen. Lokale politici vallen over elkaar heen om te zeggen dat ze het gedrag onacceptabel vinden maar wél begrip hebben voor de zorgen van de bevolking. Om na enige bedreigingen vervolgens hun standpunt aan te passen. Kregen onze toegewijde en gezagsgetrouwe thuiszorgsters maar eens een klein beetje begrip en gelijk. Maar dat zit er in dit land niet meer in. Misschien heeft Wilders’ revolutie zich al voltrokken. Politici luisteren beter naar rel schoppend schorriemorrie dan naar eerlijke, toegewijde en gezagsgetrouwe mensen.

Raar feestje

Ik was afgelopen week in Londen op een research seminar. Leuk om met collega’ s te zijn die allemaal met verandering bezig zijn. Vrijdag mocht ik spreken op een 25 jarig jublileum van een Letse vakbond. Ze zijn na de onafhankelijkheid met 110.000 leden afgesplitst van een van de oude bonden. Van die 110.000 zijn er nu nog 4000 over. Weinig reden voor een feestje. Ik hoefde de aanwezigen niet uitgebreid uit te leggen dat als wij niet veranderen, het einde van de vakbond nabij is. Dat snapten ze donders goed en misschien is mijn boodschap wel een strohalm voor ze.

Boedapest

Vreemd volk, ze spreken een ondoorgrondelijke taal die behalve op Fins, nergens anders op lijkt. Als ze over geschiedenis spreken lijkt niet Wenen maar Boedapest het centrum te zijn geweest van het grote Habsburgse rijk. Trotse gebouwen en trotse mensen in Boedapest. De straten zijn schoon, historische gebouwen zijn in volle glorie gerestaureerd. De Boeda en Pest scheidende Donau ligt vol met grote toeristen boten. Toeristen komen hier graag om te genieten van deze mooie stad. Maar onder de pracht ligt veel armoede. Boedapest is een stad van werkende armen. Ik verblijf in leuke studio van 30 m2. Naast, boven en onder mij wonen mensen in appartementen van dezelfde afmeting. Een appartement in de stad kost tussen een 50 a 100% van een niet ongebruikelijk fulltime salaris van 80.000 Forint, netto per maand. Dat is nog geen 300 Euro. In een cursus setting bespreken we een huishoudbudget met twee fulltime inkomens. Als alle rekeningen zijn betaald blijft er zo’n 100 a 150 euro per maand over om van te leven. Ik was ook in de supermarkt. Erg moeilijk voor te stellen dat je van zo’ n bedrag een gezin kunt voeden, kleren kunt kopen en ook nog geld overhoudt voor vervanging van een kapotte wasmachine of iets dergelijks. Er wordt dan ook veel op afbetaling of met geleend geld gekocht. De populistische regering heeft weinig op met de gewone man. Ze roepen wel dingen die mensen graag horen: tegen vluchtelingen, tegen de EU, je kent het wel. Prestige is ook belangrijk: de regering wil een serie nieuwe voetbalstadions bouwen. Maar verbeteringen voor de werkende armen zit er niet in. En opstand ook niet. Mensen zijn bang en gelaten. Zo gelaten dat velen verkiezingen ook als zinloos beschouwen. En zo komt Hongarije aan de meest rechtse regering van Europa.

Ich bin ein gutmensch

Een collega kwam te laat de zaal binnen. Het werd even stil en alle blikken volgden hem terwijl onverstoord een zitplaats zocht. Met z’n geverfde haren, donkere bril en lange jas was het een flamboyante verschijning. Ik dacht wat zou ik doen in zijn plaats? Allerlei gedachten schoten door mij heen. Was het niet beter als hij weg was gebleven? Had hij niet gebukt onder schaamte moeten binnen komen? Kunnen wij nog wel zaken doen met hem? Zou hij niet openlijk afstand moeten nemen?

Het was 15 jaar geleden toen in Oostenrijk ondanks wereldwijde protesten de Christen Democraten een coalitie met de ultra rechtse FPÖ van Jörg Haider vormden. Er waren discussies over boycots. De Europese Commissie had besloten de contacten met Oostenrijk te minimaliseren. En toch kwam deze Oostenrijkse collega zonder enige schaamte naar een EU bijeenkomst.

Inmiddels zijn we 15 jaar verder en in verschillende landen in de EU spelen zich taferelen af waar Jörg Haider van kon dromen. Overal in de EU zien we radicaal rechts sterker worden. We kijken nergens meer van op. Ik loop ook nergens met schaamte binnen omdat de PVV misschien wel de grootste partij in Nederland is.

Er was natuurlijk helemaal niets mis met de houding van die Oostenrijkse collega. Onze reactie of liever non-reactie sloeg nergens op. We waren gewoon nog niet gewend aan de rechtsrukkerij die 15 jaar later gewoongoed is in de EU.

Inmiddels zijn we op het punt beland waar “goed mens” is verworden tot het als scheldwoord gebruikte “Gutmensch”, voor iedereen die vanuit een moreel perspectief reageert. Gutmenschen worden uitgejouwd en overschreeuwd. In de openbare ruimte gaat bijna niemand er tegenin. Politici reageren met gemeenplaatsen als “we hebben begrip voor de zorgen”.  De steun komt via het veel veiliger internet. Een paar jaar geleden was het nog andersom. PVV-ers die hun nare gedachten –doorgaans anoniem- via het internet kenbaar maakten omdat ze in het publieke debat kansloos waren. De meesten van hen zijn nog steeds anoniem omdat ze weten wat ze zeggen niet door de beugel kan. Maar door een handvol openlijke schreeuwlelijken durven we er niets meer tegenover te zetten. We buigen steeds verder mee in wat gezegd kan worden.

Laten we geuzennaam maken van Gutmensch. Laten we spreekkoren aanheffen: “Wir sind die Gutmenschen” telkens als we mensonterende opmerkingen horen. Voor mijn part komt er een partij van Gutmenschen, ik stem op ze!

Cultuurrelativisme

Ik schreef al eerder iets over IKEA, met name de universele handleidingen zonder taal intrigeerden mij. Ik zou natuurlijk over belastingontwijking, werknemersrechten, of het dubieuze verleden van de oprichter kunnen schrijven, maar dat weten we wel. Mijn vele verhuizingen maken mij tot een noodgedwongen Ikea kenner. Ik was onlangs bij IKEA in Haparanda Zweden. Die ziet er precies zo uit als vestigingen die ik eerder in Nederland en België bezocht. De folder, de doolhof lay-out, bewegwijzering, het restaurant menu, de producten (en hun Zweedse namen), de prijskaartjes, de uniformen, zelfs de meetlintjes, alles is in principe gelijk. In de designs herken je Scandinavische cultuurelementen. In het menu ook: zalm en Zweedse gehaktballetjes vindt je in elke winkelrestaurant, waar ook ter wereld. De kleine supermarkt bij de uitgang is gevuld met Zweedse producten. Ik zag in Zwolle dat het typisch Zweedse “lördag godis” (zaterdag snoep) niet eens meer wordt vertaald. De enige verschillen zitten in de gebouwen (1 of 2 verdiepingen), taal en in België verkopen ze ook alcohol.

Kennelijk is het bedrijf er in geslaagd om één uiterst gedetailleerd, ogenschijnlijk cultuurgebonden concept bijna wereldwijd tot een succes te maken. Dat lukte McDonalds, Burgerking en anderen overigens ook. In Nederland maakt men zich zorgen hoe vluchtelingen onze cultuur bedreigen.Vluchtelingen die zich waar ook ter wereld met herkenning ten ruste zullen leggen op een Jömna of Moshult matras. (Ja, ze leveren niet alleen bedden maar schenken ze ook aan vluchtelingen kampen in het Midden-Oosten). De grote multinationals laten niets na om hun thuisland cultuur zonder noemenswaardig bezwaar aan de wereld op te dringen. Maar dit ter zijde.

Laatst zei een niet nader te noemen buitenlandse collega naar aanleiding van mijn verhaal over de dringende vernieuwing van de vakbond: “dat past niet in onze cultuur”. Waarom zitten vakbonden gevangen in een cultuur waar multinationals en consumenten zich niet aan schijnen storen? En welke cultuur is dat dan?

Netwerken

Onlangs werd mij gevraagd of ik mijn netwerk wel voldoende in stand weet te houden nu ik tijdelijk in den vreemde werk. Een voor mij rare vraag. Ik werk sinds 1992 voor de vakbeweging en ken heel veel mensen. Nu ik van de ene naar de andere buitenlandse conferentie vlieg, komen er steeds nieuwe bekenden bij. Eén van de lastigste zaken als je aan iets nieuws begint is onthouden wie je ontmoet (en in termen van netwerken: wat ze voor je zouden kunnen betekenen). Het begin van een nieuwe baan vreet toch al veel energie. Dus de vervolg vraag overrompelde mij: “Heb je al nagedacht wat je gaat doen als dit project voorbij is”. “Ik ben nog maar net begonnen” dacht ik. “Een jaar is zomaar voorbij!” zag ik al aankomen. Ik ben zeer actief op  Linkedin, Facebook, Twitter, Whatsapp en wat dies meer zij. De overlap op sociale media is groot, maar ik schat dat ik toch meer dan 1000 unieke contacten heb. Alleen al in mijn telefoon zitten een paar honderd nummers.

Maar daar gaat het natuurlijk niet om. We dichten Sociale Media een grote rol in ons leven toe en staan zelden stil bij de oppervlakkigheid. Daarom was het ook leuk om collega’s te ontmoeten bij een actie in Groningen en bijna het gemeentehuis uit gezet te worden. Aan een tafeltje met thuiszorg dames in Apeldoorn te zitten om een nieuwe actie te bedenken. Op huisbezoek te gaan bij een collega die niet de beste tijd van haar leven meemaakt. Na een intensieve dag op stap met het EPSU jeugd comité in Madrid. Tussendoor een kopje koffie met een Spaanse collega. Oude bekenden uit Duitsland benaderden mij voor een leuk klusje. Vandaag kreeg ik nog een mail van een collega die iets over een “geheime” actie kwijt wilde. Even later kreeg ik een mail uit Italië. Iemand van de ILO had een van mijn voordrachten “live” gezien en vroeg of ik naar Italië kon komen.

Laten we sociale media en het woord “netwerken” vergeten. Het gaat om sociaal contact, liefst in levende lijve. En netwerken lijkt meer te gaan om belangen dan menselijk contact. Dat overwegende ben ik een blij mens in de bloeiende sociale omgeving die werk heet.

De vakbond is achterhaald

Je kent het wel. Zo’n feestje waar ouderwets alle stoelen uit het hele huis bij elkaar zijn gezocht om iedereen een zitplaats te bieden. Ik zat naast de vader van de heer des huizes. De man was 85 en zat duidelijk om een praatje verlegen. Sterker nog: ik hoorde later dat de man altijd om een praatje verlegen zat, ook als een ander daar minder zin in had. Vaak begint zo’n gesprek met de nodige opmerkingen over het weer die je dan alleen maar kunt bevestigen. Hij vroeg mij hoe ik de kost verdiende. Ook zo’n standaard ijsbreker om het gesprek te beginnen en het geeft meer inhoud dan een mooi weer gesprek. Ik aarzelde even. Vaak als je op feestjes en partijen zegt dat je voor de FNV werkt, krijg je frustraties en of klachten over je heen. Of ze willen een discussie over het beleid. Gezien de leeftijd van de man stapte ik over mijn aarzeling. “De vakbond” zei de man “is die niet achterhaald?”. “Zolang nog 1,8 miljoen werknemers contributie betalen is de vakbond niet achterhaald” zei ik. Later dacht ik dat ik had moeten zeggen dat zolang werkgevers geld boven mensen stellen is de vakbond niet achterhaald. Maar het kwaad was al geschied want de man wilde natuurlijk weten waarvoor die mensen nog betalen en wat het dan koste. Na enige discussie kwam hij tot de conclusie dat er misschien nog wel een rol is voor de vakbeweging, maar…In dit soort conclusies is “maar” het onvermijdelijke woord en in dit geval ook onverbiddelijk.  “Jullie moeten wel moderniseren”. Hij hief daarbij de wijsvinger.  Dat was een inkoppertje: “dat is precies waarmee ik bezig ben”. Dingen slimmer en effectiever doen. De volgende dag ging ik naar een conferentie van het EPSU youth committee in Madrid. Daar moest ik mijn project weer aan de man brengen. Gisteren sprak ik een man van 85 die vond dat de vakbond achterhaald is. Een mooie anekdotische binnenkomer voor het jeugd comité waarmee ik meteen de aandacht goed kon pakken.

Discipline

Toen ik deze blog begon was het voornemen om tenminste wekelijks te bloggen. In verband met een verhuizing en het ontbreken van een internetverbinding kwam het er niet van. Behalve afspraken die niet kwamen opdagen, was er ook niet heel veel te melden. Maar toch voelt het niet goed om een week te missen.

Tijdens de verhuizing heb ik vooral IKEA meubelen in elkaar gezet. Ik schijn een van de weinigen te zijn die dat met plezier doen. De tekstloze handleidingen zitten verbazend knap in elkaar. Erg goed voorbeeld hoe je taalbarrières omzeild. Ik probeer al jaren in de tekst minimaal te houden in de presentaties die ik maak en daar wel van geleerd hoe moeilijk volledige visualisatie is. Als je zo’n IKEA handleiding stap voor stap volgt, dan kan het niet fout gaan. Dat is precies waar het in de verandering van ons werk vaak mis gaat. In ons ongeduld slaan we wel eens een stap over om vervolgens tot de conclusie te komen dat de aloude manier beter werkt. De verandering die nodig is vergt discipline. Dat wringt logischerwijs met de autonome en vrijblijvende cultuur binnen de vakbeweging en die mijzelf ook wel eens in de weg zit.